معروف به كتاب الأمصار و عجائب البلدان آورده و كتابى سخت نكوست . اما اين مرد كه دريا نپيموده و سفر نكرده و راهها و شهرها نديده ندانسته كه مهران سند از چشمه‌هاى معروف از مناطق علياى سند مايه مىگيرد . 52 و در جاى ديگر از همان كتاب مسعودى ضمن سخن از وجود نهنگ در جاهاى ديگر 53 اين نظريه را به اختصار تكرار مىكند و باز در آخرين كتاب خود ، التنبيه و الاشراف ، با تفصيل بيشتر به گفت و گو از آن باز مىگردد و مىگويد : ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ در كتاب خويش دربارهء اخبار شهرها و عجايب ولايتها گويد كه سرچشمهء مهران سند و نيل از يك جاست . و دليل آورده كه طغيان هر دو به يك وقت است و نهنگ در هر دو هست و تربيت كشاورزى در هر دو ولايت يكسان است ، ولى ندانم اين را از كجا دانسته است ، در صورتى كه در بيشتر رودهاى هند نهنگ هست و مردم و حيوانات ديگر چون مردم مصر و حيواناتشان از آن آزار مىبرند . 54 عجب نيست اگر اين نظريّه به دانشورى موقّر چون بيرونى فرصت دهد كه جاحظ را به سادگى و كم عمق بودن منسوب دارد . 55 ولى جغرافى شناسان عموما قدر كتاب جاحظ را شناختند ، و ديديم كه نظر مسعودى ، با وجود تخطئهء جاحظ ، دربارهء آن‌چه بود . ابن حوقل دربارهء آن گويد : « جاحظ راست كتاب گرانقدرى در شناخت شهرها » . 56 مقدسى كمى سختگير است و گويد : « كتابهاى جاحظ و ابن خرداذبه بسيار مختصر است و فايدهء چندان از آنها نمىتوان برد » . 57 به هر صورت تأثير آن بر نويسندگان نسلهاى بعد ، ترديدناپذير است و حتّى ابن فقيه را مقلّد او دانسته‌اند ، 58 و اين نيز از كلمات مقدسى مفهوم مىشود كه گويد : « و چون به كتاب ابن فقيه نظر كنى گويى كتاب جاحظ و زيج اعظم را مىنگرى » . 59 گاه و بىگاه گلچينهايى از اين كتاب جاحظ در مجموعه‌هاى ادبى خالص آمده است . ثعالبى ( متوفّى به سال 1038 / 429 ه . ) كه از علاقه‌مندان جاحظ است ، ظاهرا آنجا كه از خصائص البلدان ، جاحظ سخن مىكند همين كتاب را منظور دارد . 60 در سالهاى اخير كتابى از جاحظ به دست آمده كه دليل توجّه فراوان وى به جغرافياست ، و به طور كلى براى تاريخ تمدّن جهان اسلام اهميت فراوان دارد ، نيز آن را نخستين كوشش مسلمانان در زمينهء جغرافياى اقتصادى يا ، به تعبير درست‌تر ، جغرافياى وارداتى مىتوان شمرد . منظور رسالهء كوچك معروف به نام التبصّر بالتّجارة است كه حسن حسنى عبد الوهّاب ، علّامهء معروف عرب ، آن را در تونس يافته و در مجلّهء مجمع علمى عربى دمشق منتشر كرده است . 61